Lịch sử phi tiêu

Từ các quán rượu Anh đến một môn thể thao toàn cầu

Phi tiêu có vẻ là một trò chơi vô cùng đơn giản: chỉ cần một bảng phi tiêu, ba chiếc phi tiêu và một khoảng trống nhỏ. Tuy nhiên, đằng sau ý tưởng giản dị ấy là một lịch sử lâu dài, nơi truyền thống bắn cung, văn hóa quán rượu Anh, sự phát triển của công nghiệp, quá trình chuẩn hóa luật chơi và truyền hình hòa quyện với nhau.

Phi tiêu thực sự bắt nguồn từ đâu?

Không thể xác định chính xác sự ra đời của phi tiêu bằng một ngày cụ thể hay gắn nó với một cá nhân duy nhất. Giả thuyết hợp lý nhất cho rằng nguồn gốc của trò chơi liên quan đến bắn cung và những hoạt động rèn luyện kỹ năng trong quân đội. Các mục tiêu ban đầu giống những bia bắn cung thu nhỏ với các vòng tròn đồng tâm, còn trong tiếng Anh, phi tiêu từng được gọi là “arrows”, tức là những mũi tên. Những câu chuyện phổ biến kể rằng binh lính trong lúc nghỉ giữa các trận đánh đã ném các mũi tên được cắt ngắn, đầu mũi tên hoặc tên nỏ vào những khúc gỗ. Tuy nhiên, không còn tài liệu nào đủ để coi một trong các câu chuyện đó là lời giải thích chính xác về sự hình thành của trò chơi hiện đại.

Cách nhìn thận trọng hơn là phi tiêu đã phát triển dần từ nhiều trò chơi khác nhau, trong đó người chơi ném những vật nhỏ vào mục tiêu. Các lát cắt ngang của thân cây đặc biệt phù hợp để làm bia. Những vòng sinh trưởng tự nhiên của gỗ tạo thành các vòng có thể dùng làm khu vực tính điểm, còn các vết nứt tỏa ra từ tâm tạo nên ranh giới giữa các phần. Theo thời gian, những mục tiêu tạm thời như vậy bắt đầu được sản xuất riêng cho việc chơi phi tiêu.

Đôi khi người ta kể rằng các bảng phi tiêu đầu tiên là đáy của thùng bia hoặc thùng rượu. Câu chuyện này rất dễ hình dung và phù hợp với tính chất quán rượu của phi tiêu, nhưng không có bằng chứng mạnh cho thấy lịch sử môn thể thao thực sự bắt đầu từ những chiếc thùng. Điều được biết chắc hơn là ngay đầu thế kỷ 20, bảng phi tiêu vẫn thường được làm tại địa phương. Thợ mộc và thợ thủ công chế tạo chúng cho các quán rượu gần đó, vì vậy mỗi thành phố và khu vực có thể sử dụng kích thước, cách chia bảng và hệ thống tính điểm riêng.

Ai đã nghĩ ra cách sắp xếp số trên bảng phi tiêu?

Một trong những bí ẩn lớn nhất của lịch sử phi tiêu là danh tính người tạo ra cách sắp xếp các con số trên bảng hiện đại. Cái tên thường được nhắc tới nhất là Brian Gamlin ở Bury, hạt Lancashire, người được cho là đã thiết kế thứ tự này vào cuối thế kỷ 19. Vấn đề là chưa tìm thấy tài liệu đáng tin cậy xác nhận ông thực sự là tác giả. Một giả thuyết khác chỉ ra Thomas Buckle, một thợ làm dây ở Leeds, người được cho là đã tạo ra cách bố trí tương tự vào đầu thế kỷ 20. Vì thế, cần thận trọng khi gán phát minh này cho một người cụ thể.

Bản thân cách sắp xếp các con số lại vô cùng thông minh. Những giá trị cao nằm cạnh các giá trị thấp: ô 20 nằm giữa 1 và 5, ô 19 nằm giữa 3 và 7, còn ô 18 nằm giữa 1 và 4. Do đó, một người chơi nhắm vào số điểm cao nhưng ném thiếu chính xác có thể chỉ ghi được rất ít điểm. Cách bố trí này làm giảm ảnh hưởng của may rủi và đề cao độ chính xác có thể lặp lại.

Một số kiểu bảng mang tính khu vực vẫn tồn tại đến ngày nay. Manchester Log-End nhỏ hơn bảng tiêu chuẩn và có các vùng tính điểm rất hẹp. Bảng Yorkshire không có vòng triple, trong khi London Fives được chia thành mười hai phần chính. Điều đó cho thấy bố cục “mặt đồng hồ” hiện đại không phải là cách chơi duy nhất, mà chỉ là biến thể cuối cùng trở nên phổ biến nhất.

Vụ kiện giúp phi tiêu được công nhận hợp pháp

Năm 1908, James “Jim” Garside, chủ quán Adelphi Inn ở Leeds, phải ra tòa với cáo buộc cho phép một trò chơi may rủi diễn ra trong cơ sở của mình. Sự phân biệt này có ý nghĩa pháp lý, vì các quy định dành cho địa điểm bán rượu đối xử khác nhau với trò chơi dựa vào ngẫu nhiên và trò chơi đòi hỏi kỹ năng.

Một người chơi địa phương có liên hệ với Garside là William “Bigfoot” Annakin. Theo những lời kể còn lưu lại, màn trình diễn của ông nhằm thuyết phục các thẩm phán rằng kết quả của phi tiêu chủ yếu phụ thuộc vào độ chính xác của người chơi. Chi tiết của màn trình diễn được kể khác nhau trong những câu chuyện về sau, vì vậy không nên xem mọi phiên bản sinh động là hoàn toàn chính xác. Dù vậy, vụ kiện đã trở thành một cột mốc mang tính biểu tượng: phi tiêu được coi là một phép thử kỹ năng chứ không đơn thuần là trò chơi may rủi.

Điều này chưa dẫn đến sự xuất hiện ngay lập tức của một bộ luật thống nhất. Các quán rượu khác nhau sử dụng luật nhà, bảng khác nhau và khoảng cách ném khác nhau. Ở nơi này, người chơi có thể đứng cách mục tiêu khoảng sáu feet, còn nơi khác khoảng cách có thể lên tới chín feet. Chỉ khi các giải đấu và liên đoàn phát triển trên phạm vi rộng hơn, điều kiện thi đấu mới buộc phải được chuẩn hóa.

Từ trò giải trí trong quán rượu đến môn thể thao có tổ chức

Sau Chiến tranh thế giới thứ nhất, các giải đấu gắn với nhà máy bia và quán rượu bắt đầu phát triển. Các đội đại diện cho những địa điểm cụ thể, còn các trận đấu trở thành một phần của đời sống xã hội địa phương. Trong thập niên 1920, nhu cầu về luật chung ngày càng tăng. National Darts Association được thành lập năm 1925 và bắt đầu sắp xếp các quy định, kích thước cũng như cách tổ chức giải. Những quyết định trong giai đoạn đó trở thành nền tảng của các bộ luật sau này.

Các giải vô địch do báo “News of the World” tài trợ đóng vai trò rất lớn. Mùa giải cá nhân đầu tiên năm 1927/1928 diễn ra quanh London và thu hút hơn một nghìn người tham gia. Ngay trước Chiến tranh thế giới thứ hai, số đơn đăng ký đã lên tới hàng trăm nghìn. Phi tiêu không còn chỉ là thú vui của vài quán rượu gần nhau mà trở thành một phần đại chúng của văn hóa giải trí ở Anh.

Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, phi tiêu là hình thức giải trí đơn giản, dễ tiếp cận và giúp duy trì tinh thần. Trò chơi được chơi trong các đơn vị quân đội, câu lạc bộ sĩ quan và trại tù binh. Binh lính từ nhiều quốc gia, trong đó có Hoa Kỳ, Australia và New Zealand, đã làm quen với phi tiêu. Sau chiến tranh, một số người mang trò chơi về quê hương, góp phần thúc đẩy sự phát triển quốc tế.

Bảng phi tiêu và phi tiêu đã thay đổi như thế nào?

Các bảng gỗ đầu tiên cần được bảo dưỡng thường xuyên. Đôi khi chúng được ngâm để gỗ không khô quá nhanh, nhưng bề mặt vẫn mòn không đều. Một bước tiến quan trọng là sự ra đời của bảng làm từ sợi sisal được nén chặt. Khi đầu phi tiêu đi vào, các sợi tách ra và sau khi rút phi tiêu, chúng phần nào trở lại vị trí cũ. Nhờ đó, bảng hiện đại chịu được nhiều cú ném hơn hẳn mục tiêu gỗ truyền thống.

Cụm từ “bristle board” có thể gây hiểu nhầm, vì bảng không được làm từ lông động vật. Người ta sử dụng các bó sợi tự nhiên, thường là sisal, ép chặt và cắt để tạo bề mặt phẳng. Các phần được ngăn bằng dây kim loại mảnh, còn trong cấu tạo hiện đại, các bộ phận kim loại ngày càng mỏng hơn để giảm nguy cơ phi tiêu bật ra.

Bản thân những chiếc phi tiêu cũng thay đổi. Trong nửa đầu thế kỷ 20, barrel bằng đồng thau dày, shaft bằng thân cây và flight bằng giấy khá phổ biến. Về sau, nhựa và tungsten được sử dụng rộng rãi. Tungsten có mật độ cao hơn đồng thau rất nhiều, vì vậy một phi tiêu có trọng lượng tương tự có thể có barrel mảnh hơn. Điều này giúp ba chiếc phi tiêu nằm gần nhau hơn, đặc biệt trong vùng triple 20 hẹp.

Một chiếc phi tiêu hiện đại thường gồm point, barrel, shaft và flight. Trọng lượng, chiều dài, hình dạng, trọng tâm và kiểu rãnh cầm được lựa chọn theo sở thích cá nhân. Một số người chơi thích barrel thẳng và cân bằng đều, trong khi người khác chọn thiết kế rộng hơn ở phía trước hoặc phía sau. Không có một bộ duy nhất hoàn hảo cho tất cả mọi người.

Truyền hình và sự ra đời của phi tiêu chuyên nghiệp

Buổi phát sóng truyền hình đầu tiên được biết đến có liên quan đến phi tiêu diễn ra trước Chiến tranh thế giới thứ hai. Tuy nhiên, trò chơi chỉ xuất hiện thường xuyên trên truyền hình nhiều năm sau đó. Trong thập niên 1960 đã có một số chương trình khu vực, còn bước đột phá thực sự đến ở thập niên kế tiếp, khi công nghệ cho phép cùng lúc cho thấy người chơi và hình ảnh cận cảnh của bảng.

British Darts Organisation được thành lập năm 1973, và ba năm sau đại diện của nhiều quốc gia thành lập World Darts Federation. Phi tiêu có được cấu trúc giải đấu rõ ràng hơn, đội tuyển quốc gia và các cuộc thi quốc tế. Những người chơi như Eric Bristow, John Lowe, Jocky Wilson và Leighton Rees trở thành các gương mặt nổi tiếng, còn các trận đấu thu hút hàng triệu khán giả.

Vào giai đoạn chuyển tiếp từ thập niên 1980 sang 1990, sự hiện diện của phi tiêu trên truyền hình suy giảm. Các tay ném hàng đầu cho rằng môn thể thao cần những giải mới, quảng bá mạnh hơn và nguồn tài chính ổn định. World Darts Council được thành lập năm 1992 và sau đó đổi tên thành Professional Darts Corporation. Xung đột này khiến phi tiêu chuyên nghiệp bị chia thành hai hệ thống chính.

Các giải do PDC phát triển, với sự hỗ trợ của truyền hình vệ tinh, dần biến phi tiêu thành một màn trình diễn tại những đấu trường lớn. Sân khấu nổi bật, nhạc khi vận động viên bước ra, lịch thi đấu dày đặc và tiền thưởng cao trở thành những yếu tố quen thuộc. Dù chuyên nghiệp hóa, môn thể thao vẫn giữ được sự gần gũi với khán giả và bầu không khí bắt nguồn từ các quán rượu Anh.

Kích thước chính thức của bảng và khoảng cách ném

Trong phi tiêu steel-tip tiêu chuẩn, tâm bull phải nằm chính xác ở độ cao 1,73 mét so với sàn. Khoảng cách nằm ngang từ mặt trước của bảng đến vạch ném, gọi là oche, là 2,37 mét. Điều rất quan trọng là phải đo từ mặt bảng chứ không phải từ tường, vì bảng và giá đỡ nhô ra vài centimet.

Có thể kiểm tra cách lắp đặt bằng cách đo đường chéo từ tâm bull đến vạch ném. Khoảng cách này phải xấp xỉ 2,93 mét. Bảng đúng chuẩn có đường kính khoảng 45,1 centimet và phải được treo sao cho phần màu đen số 20 nằm chính xác ở phía trên. Sàn giữa bảng và vạch ném cần bằng phẳng, chắc chắn và không có vật cản.

Trong soft-tip, tức là chơi trên bảng điện tử dành cho đầu nhựa, khoảng cách thường dùng là tám feet, tương đương khoảng 2,44 mét. Tuy nhiên, luật có thể khác nhau tùy nhà sản xuất máy và đơn vị tổ chức giải, vì vậy cần kiểm tra quy định cụ thể trước khi thi đấu.

Trong một số cuộc thi dành cho người chơi xe lăn, tâm bull được đặt thấp hơn, ở độ cao 1,37 mét tính từ sàn, trong khi khoảng cách oche tiêu chuẩn vẫn giữ nguyên. Giá trị này được xác định nhằm tái tạo hình học cú ném của người ngồi gần nhất có thể với người đứng.

Các kích thước quan trọng – steel-tip

Những điều thú vị và các luật ít được biết đến

Phần đơn có giá trị cao nhất trên bảng không phải là bull. Inner bull được 50 điểm, còn triple 20 được 60 điểm. Vì vậy, số điểm tối đa trong một lượt ba cú ném là 180. Tuy nhiên, bull được xem là double 25, nên có thể dùng để kết thúc một leg theo luật double-out.

Một leg 501 hoàn hảo có thể được hoàn thành bằng chín phi tiêu. Người chơi có thể bắt đầu bằng hai lượt 180 điểm, sau đó kết thúc 141 điểm còn lại, chẳng hạn bằng T20, T19 và D12. Với yêu cầu tiêu chuẩn phải kết thúc ở ô double, chín cú ném là số tối thiểu về mặt toán học.

Phi tiêu bật khỏi bảng hoặc rơi ra trước khi điểm được ghi nhận sẽ không được tính và không được ném lại. Tuy nhiên, nếu người chơi chỉ làm rơi phi tiêu trước khi bắt đầu chuyển động ném rõ ràng, họ có thể nhặt lên và sử dụng. Điểm được xác định bởi nơi đầu phi tiêu đi vào bề mặt bảng, không phải vị trí của thân phi tiêu.

Luật chuyên nghiệp quy định chiều dài và trọng lượng tối đa của phi tiêu, mặc dù những bộ phổ biến nhẹ hơn nhiều so với giới hạn cho phép. Phi tiêu steel-tip thường nặng khoảng 20–26 gram. Soft-tip thường sử dụng mẫu nhẹ hơn, vì phi tiêu quá nặng có thể làm hỏng các phần nhựa của máy điện tử.

Lịch sử từ “oche”, nghĩa là vạch ném, cũng rất thú vị. Trước đây người ta dùng cách viết “hockey”, còn dạng hiện tại chỉ phổ biến trong thế kỷ 20. Truyền thuyết nổi tiếng gắn tên gọi này với một nhà máy bia cụ thể và chiều dài của những két bia đặt cạnh nhau nghe rất hấp dẫn, nhưng chưa được xác nhận đáng tin cậy.

Bảng phi tiêu nên được xoay thường xuyên. Vòng kim loại có số được tháo ra, rồi bảng được xoay để phần số 20 bị sử dụng nhiều nhất chuyển sang vị trí khác. Nhờ vậy, mức độ mòn được phân bố đều và bảng giữ được tình trạng tốt lâu hơn. Không nên ngâm bảng sisal hiện đại, vì độ ẩm có thể làm biến dạng bảng và làm yếu liên kết giữa các sợi.

Phi tiêu ngày nay

Phi tiêu hiện đại vẫn giữ nhiều yếu tố đã được xác lập gần một thế kỷ trước: bảng kiểu mặt đồng hồ, ba phi tiêu trong mỗi lượt, vạch oche và cách chơi dựa trên việc trừ điểm chính xác. Đồng thời, nó đã đi từ trò vui trong quán rượu địa phương thành môn thể thao được tổ chức tại các đấu trường lớn và phát sóng trên khắp thế giới.

Sức hấp dẫn của phi tiêu nằm ở sự kết hợp đặc biệt giữa tính dễ tiếp cận và độ khó. Gần như ai cũng có thể thực hiện cú ném đầu tiên, và luật cơ bản có thể được giải thích trong vài phút. Tuy nhiên, việc thường xuyên trúng các ô double và triple hẹp đòi hỏi hàng nghìn lần lặp lại, kỹ thuật ổn định, khả năng tập trung, bản lĩnh tâm lý và tính toán nhanh.

Có thể luyện phi tiêu tại nhà trong một không gian nhỏ, nhưng môn này cũng cho phép xây dựng các giải đấu rộng lớn và các sự kiện chuyên nghiệp. Sự phát triển của bộ đếm điện tử, ứng dụng, camera và thi đấu trực tuyến đã giúp người chơi có thể đối đầu từ xa. Lịch sử môn thể thao cho thấy một môn thể thao lớn không phải lúc nào cũng bắt đầu trong sân vận động. Với phi tiêu, những quán rượu nhỏ, thợ thủ công địa phương, giải đấu của nhà máy bia, báo chí, nhà sản xuất thiết bị và truyền hình đều có vai trò quyết định. Từ việc ném đơn giản vào một mục tiêu gỗ đã hình thành một môn thể thao có kích thước chính xác, luật lệ chi tiết và giải vô địch thế giới riêng, nhưng vẫn giữ được bầu không khí cạnh tranh trực tiếp.