Historia Darta

Od angielskich pubów do światowego sportu

Dart wydaje się grą niezwykle prostą: wystarczy tarcza, trzy lotki i odrobina wolnego miejsca. Za tym nieskomplikowanym pomysłem kryje się jednak długa historia, w której mieszają się tradycje łucznicze, kultura angielskich pubów, rozwój przemysłu, standaryzacja zasad oraz telewizja.

Skąd właściwie pochodzi dart?

Dokładnych narodzin darta nie da się wskazać jedną datą ani przypisać jednej osobie. Najbardziej prawdopodobna teoria łączy jego początki z łucznictwem i wojskowymi zabawami zręcznościowymi. Wczesne tarcze przypominały pomniejszone cele łucznicze z koncentrycznymi okręgami, a same lotki długo nazywano w języku angielskim „strzałami”. Popularne opowieści mówią o żołnierzach rzucających skróconymi strzałami, grotami lub bełtami kuszy w kawałki drewna podczas przerw między walkami. Nie zachowały się jednak dokumenty pozwalające uznać jedną z tych historii za dokładny opis powstania współczesnej gry.

Bezpieczniej przyjąć, że dart rozwijał się stopniowo z różnych zabaw polegających na rzucaniu niewielkimi pociskami do celu. Szczególnie dobre cele stanowiły poprzecznie przecięte pnie drzew. Naturalne słoje drewna tworzyły okręgi, które można było wykorzystać jako pola punktowe, a promieniste pęknięcia wyznaczały kolejne sektory. Z czasem takie prowizoryczne cele zaczęto wykonywać specjalnie na potrzeby gry.

Czasami powtarza się historię, że pierwszymi tarczami były dna beczek po piwie lub winie. Jest to obrazowa i pasująca do pubowego charakteru darta opowieść, ale nie ma mocnych dowodów, że właśnie od beczek rozpoczęła się historia tej dyscypliny. Wiadomo natomiast, że jeszcze na początku XX wieku tarcze często powstawały lokalnie. Wykonywali je stolarze i rzemieślnicy dla pobliskich pubów, dlatego poszczególne miasta oraz regiony stosowały własne rozmiary, podziały i zasady punktacji.

Kto wymyślił numerację tarczy?

Jedną z największych zagadek historii darta pozostaje autor układu liczb znanego ze współczesnej tarczy. Najczęściej wymieniany jest Brian Gamlin z Bury w hrabstwie Lancashire, który miał opracować numerację pod koniec XIX wieku. Problem polega na tym, że nie odnaleziono wiarygodnych dokumentów potwierdzających jego autorstwo. Alternatywna teoria wskazuje Thomasa Buckle’a, druciarza z Leeds, który miał stworzyć podobny układ na początku XX wieku. Dlatego przypisywanie wynalazku jednej konkretnej osobie należy traktować ostrożnie.

Sama kolejność liczb jest jednak wyjątkowo pomysłowa. Wysokie wartości sąsiadują z niskimi: pole 20 znajduje się pomiędzy 1 i 5, pole 19 pomiędzy 3 i 7, a pole 18 pomiędzy 1 i 4. Zawodnik celujący w wysoką wartość, lecz rzucający niedokładnie, może więc zdobyć bardzo mało punktów. Układ tarczy ogranicza znaczenie przypadku i premiuje powtarzalną precyzję.

Do dziś przetrwały także regionalne odmiany tarcz. Manchester Log-End jest mniejsza od standardowej tarczy i ma wyjątkowo wąskie pola. Tarcza Yorkshire nie posiada pierścienia potrójnego, natomiast London Fives jest podzielona na dwanaście głównych segmentów. Pokazuje to, że współczesny układ „zegarowy” nie był jedynym sposobem gry, lecz odmianą, która ostatecznie zdobyła największą popularność.

Proces sądowy, który pomógł zalegalizować darta

W 1908 roku właściciel Adelphi Inn w Leeds, James „Jim” Garside, stanął przed sądem pod zarzutem dopuszczania w swoim lokalu gry losowej. Rozróżnienie miało znaczenie prawne, ponieważ przepisy dotyczące lokali sprzedających alkohol inaczej traktowały gry oparte na przypadku, a inaczej gry wymagające umiejętności.

Z Garside’em związany był miejscowy zawodnik William „Bigfoot” Annakin. Według zachowanych przekazów jego występ miał przekonać sędziów, że wynik w darcie zależy przede wszystkim od precyzji gracza. Szczegóły demonstracji są w późniejszych opowieściach przedstawiane na różne sposoby, dlatego nie każdą barwną wersję należy traktować dosłownie. Sam proces stał się jednak symbolicznym momentem: dart został uznany za sprawdzian umiejętności, a nie zwykłą grę szczęścia.

Nie oznaczało to jeszcze powstania jednolitych zasad. W różnych pubach obowiązywały reguły domowe, inne tarcze i różne odległości rzutu. W jednym miejscu zawodnik mógł stać około sześciu stóp od celu, a w innym nawet dziewięć. Dopiero rozwój lig oraz zawodów obejmujących większe obszary wymusił ujednolicenie warunków gry.

Od pubowej zabawy do zorganizowanej dyscypliny

Po pierwszej wojnie światowej zaczęły rozwijać się ligi organizowane przy browarach i pubach. Drużyny reprezentowały konkretne lokale, a mecze były częścią lokalnego życia towarzyskiego. W latach dwudziestych XX wieku rosło zapotrzebowanie na wspólne przepisy. W 1925 roku powstało National Darts Association, które rozpoczęło porządkowanie zasad, wymiarów oraz organizacji zawodów. Ustalenia z tego okresu stały się fundamentem późniejszych regulaminów.

Ogromną rolę odegrały mistrzostwa sponsorowane przez gazetę „News of the World”. Pierwsza edycja indywidualnych zawodów w sezonie 1927/1928 obejmowała okolice Londynu i zgromadziła ponad tysiąc uczestników. Tuż przed drugą wojną światową liczba zgłoszeń liczona była już w setkach tysięcy. Dart przestał być jedynie rozrywką kilku sąsiadujących pubów i stał się masowym elementem brytyjskiej kultury czasu wolnego.

Podczas drugiej wojny światowej dart służył jako prosta i łatwo dostępna rozrywka podtrzymująca morale. Grano w jednostkach wojskowych, kasynach oficerskich i obozach jenieckich. Z grą zetknęli się żołnierze z różnych państw, między innymi ze Stanów Zjednoczonych, Australii i Nowej Zelandii. Po wojnie część z nich zabrała tę rozrywkę do swoich krajów, co pomogło w jej międzynarodowym rozwoju.

Jak zmieniały się tarcze i lotki?

Pierwsze drewniane tarcze wymagały regularnej konserwacji. Bywały moczone, aby drewno nie wysychało zbyt szybko, a ich powierzchnia zużywała się nierównomiernie. Ważnym krokiem było opracowanie tarczy wykonywanej z mocno sprasowanych włókien sizalowych. Włókna rozsuwają się pod wpływem grotu, a po wyjęciu lotki częściowo wracają na miejsce. Dzięki temu nowoczesna tarcza może wytrzymać znacznie więcej rzutów niż tradycyjny cel drewniany.

Określenie „tarcza szczecinowa” bywa mylące, ponieważ nie produkuje się jej ze szczeciny zwierzęcej. Wykorzystuje się wiązki naturalnych włókien, najczęściej sizalu, ściskane i cięte tak, aby utworzyły równą powierzchnię. Segmenty oddziela cienki drut, a nowoczesne konstrukcje mają coraz węższe elementy metalowe, co zmniejsza ryzyko odbicia lotki.

Zmieniały się również same lotki. W pierwszej połowie XX wieku popularne były grube beczki z mosiądzu, trzony z trzciny oraz papierowe piórka. Później upowszechniły się tworzywa sztuczne i wolfram. Wolfram jest znacznie gęstszy od mosiądzu, dlatego lotka o podobnej masie może mieć cieńszą beczkę. Ułatwia to umieszczenie trzech lotek blisko siebie, szczególnie w wąskim polu potrójnej dwudziestki.

Współczesna lotka składa się zwykle z grotu, beczki, shaftu, czyli trzonka, oraz piórka. Jej masa, długość, kształt, środek ciężkości i rodzaj nacięć są dobierane indywidualnie. Jedni zawodnicy wybierają beczki proste i równomiernie wyważone, inni wolą konstrukcje szersze z przodu albo z tyłu. Nie istnieje jeden zestaw idealny dla każdego gracza.

Telewizja i narodziny profesjonalnego darta

Pierwsza znana transmisja telewizyjna związana z dartem odbyła się jeszcze przed drugą wojną światową. Regularna obecność gry w telewizji przyszła jednak znacznie później. W latach sześćdziesiątych pojawiały się transmisje regionalne, a prawdziwy przełom nastąpił w kolejnej dekadzie, gdy rozwój techniki umożliwił jednoczesne pokazywanie zawodnika i zbliżenia tarczy.

W 1973 roku powstało British Darts Organisation, a trzy lata później przedstawiciele kilkunastu państw utworzyli World Darts Federation. Dart otrzymał bardziej uporządkowane struktury turniejowe, reprezentacje narodowe i międzynarodowe zawody. Gracze tacy jak Eric Bristow, John Lowe, Jocky Wilson czy Leighton Rees stali się rozpoznawalnymi postaciami, a mecze przyciągały wielomilionową widownię.

Na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych obecność darta w telewizji osłabła. Czołowi zawodnicy uznali, że dyscyplina potrzebuje nowych turniejów, większej promocji i stabilnego finansowania. W 1992 roku utworzono World Darts Council, później przemianowany na Professional Darts Corporation. Konflikt doprowadził do podziału profesjonalnego darta na dwa główne środowiska.

Rozgrywki rozwijane przez PDC, wspierane przez telewizję satelitarną, stopniowo zmieniły dart w widowisko rozgrywane na dużych arenach. Pojawiła się efektowna oprawa, muzyczne wejścia zawodników, rozbudowany kalendarz i wysokie nagrody. Mimo profesjonalizacji sport zachował charakterystyczną bliskość publiczności oraz atmosferę wywodzącą się z angielskich pubów.

Oficjalne wymiary tarczy i odległość rzutu

W standardowym darcie steel-tip środek pola bull powinien znajdować się dokładnie 1,73 metra nad poziomem podłogi. Odległość od przedniej powierzchni tarczy do linii rzutu, nazywanej oche, wynosi 2,37 metra. Bardzo ważne jest to, że pomiar wykonuje się od powierzchni tarczy, a nie od ściany. Sama tarcza oraz jej uchwyt wystają bowiem kilka centymetrów przed ścianę.

Ustawienie można dodatkowo sprawdzić, mierząc przekątną od środka bulla do linii rzutu. Powinna wynosić około 2,93 metra. Regulaminowa tarcza ma około 45,1 centymetra średnicy i musi wisieć tak, aby czarny segment 20 znajdował się dokładnie u góry. Podłoga między tarczą a linią rzutu powinna być pozioma, stabilna i wolna od przeszkód.

W rozgrywkach soft-tip, czyli na elektronicznych tarczach przystosowanych do plastikowych grotów, często stosuje się odległość ośmiu stóp, czyli około 2,44 metra. Zasady mogą się jednak różnić pomiędzy producentami automatów i organizatorami lig, dlatego przed zawodami należy sprawdzić konkretny regulamin.

Dla części zawodów osób grających na wózkach stosowana jest obniżona wysokość 1,37 metra od podłogi do środka bulla, przy zachowaniu standardowej długości oche. Wartość ta została wyznaczona w taki sposób, aby możliwie wiernie odwzorować geometrię rzutu zawodnika stojącego.

Najważniejsze wymiary – steel-tip

Ciekawostki i mniej znane zasady

Najwyżej punktowanym pojedynczym polem tarczy nie jest bull. Wewnętrzny bull daje 50 punktów, natomiast potrójna dwudziestka aż 60. Maksymalny wynik w jednej kolejce trzech rzutów wynosi zatem 180 punktów. Bull jest jednak traktowany jak podwójne 25, dlatego może zakończyć lega rozgrywanego zgodnie z zasadą double-out.

Perfekcyjny leg 501 można ukończyć w dziewięciu lotkach. Zawodnik może rozpocząć od dwóch kolejek po 180 punktów, a pozostałe 141 punktów zamknąć na przykład przez T20, T19 i D12. Dziewięć rzutów jest matematycznym minimum przy standardowym wymogu zakończenia na polu podwójnym.

Lotka, która odbije się od tarczy albo wypadnie z niej przed odczytaniem wyniku, nie daje punktów i nie może zostać rzucona ponownie. Jeżeli jednak zawodnik jedynie upuści lotkę, zanim rozpoczął wyraźny ruch rzutowy, może ją podnieść i wykorzystać. Punktacja zależy od miejsca, w którym grot wchodzi w powierzchnię tarczy, a nie od położenia korpusu lotki.

W profesjonalnych przepisach określa się maksymalną długość i masę lotek, choć typowe zestawy są znacznie lżejsze od dopuszczalnego limitu. Najczęściej spotykane lotki steel-tip ważą około 20–26 gramów. W soft-tip używa się zwykle lżejszych modeli, ponieważ zbyt ciężka lotka mogłaby uszkodzić plastikowe segmenty automatu.

Ciekawa jest również historia słowa „oche”, oznaczającego linię rzutu. Dawniej stosowano zapis „hockey”, a obecna forma upowszechniła się dopiero w XX wieku. Popularna legenda łącząca nazwę z konkretnym browarem i długością ustawionych obok siebie skrzynek na piwo jest atrakcyjna, ale nie została wiarygodnie potwierdzona.

Tarcza powinna być regularnie obracana. Zdejmuje się metalowy pierścień z numerami i przekręca tarczę tak, aby najbardziej zużywane pole 20 znalazło się w innym miejscu. Dzięki temu zużycie rozkłada się równomiernie, a tarcza zachowuje dobrą kondycję znacznie dłużej. Nie należy natomiast moczyć współczesnej tarczy sizalowej, ponieważ wilgoć może ją zdeformować i osłabić klejenie włókien.

Dart dzisiaj

Współczesny dart zachował wiele elementów ustalonych niemal sto lat temu: tarczę typu „zegar”, trzy lotki w kolejce, linię oche oraz rozgrywkę polegającą na precyzyjnym odejmowaniu punktów. Jednocześnie przeszedł drogę od lokalnej zabawy pubowej do dyscypliny rozgrywanej na wielkich arenach i transmitowanej na całym świecie.

Jego siła polega na wyjątkowym połączeniu dostępności i trudności. Pierwszy rzut może oddać niemal każdy, a podstawowe zasady da się wyjaśnić w kilka minut. Regularne trafianie w wąskie pola podwójne i potrójne wymaga jednak tysięcy powtórzeń, stabilnej techniki, koncentracji, odporności psychicznej oraz szybkiego liczenia.

Dart można trenować w domu na niewielkiej przestrzeni, ale jednocześnie pozwala on tworzyć rozbudowane ligi i profesjonalne turnieje. Rozwój elektronicznych liczników, aplikacji, kamer i rozgrywek internetowych sprawił, że zawodnicy mogą rywalizować również na odległość. Historia tej dyscypliny pokazuje, że wielki sport nie zawsze zaczyna się na stadionie. W przypadku darta kluczowe były małe puby, lokalni rzemieślnicy, ligi browarniane, gazety, producenci sprzętu i telewizja. Z prostego rzucania do drewnianego celu powstała dyscyplina z precyzyjnymi wymiarami, rozbudowanymi regulaminami i własnymi mistrzostwami świata, która nadal zachowuje atmosferę bezpośredniej rywalizacji.